کود مخصوص گندم؛ راهنمای انتخاب، زمان مصرف و تغذیه گندم

تغذیه درست گندم از اول فصل تا پر شدن دانه اهمیت زیادی دارد. اگر دنبال کود مخصوص گندم هستید، باید بدانید که معمولاً یک کود به‌تنهایی نمی‌تواند تمام نیازهای غذایی این گیاه را تأمین کند. نیتروژن، فسفر و پتاسیم عناصر پرمصرف اصلی‌اند و گوگرد و ریزمغذی‌ها نیز در صورت نیاز باید تأمین شوند.
در این راهنمای کود مخصوص گندم می‌خوانید که برای انتخاب کود باید نیاز غذایی گیاه، وضعیت خاک، مرحله رشد، عملکرد هدف و شرایط آب‌وهوایی را بررسی کرد. مقدار و زمان مصرف کود به آزمون خاک، رقم، بارندگی و نوع کشت بستگی دارد و نمی‌توان یک نسخه یکسان را برای تمام مزارع توصیه کرد.

اصول تغذیه گندم و نقش کودهای پایه

در کنار کودهای پایه، آمینو اسیدها، عصاره جلبک دریایی، مواد هیومیکی و فولویکی و برخی میکروارگانیسم‌های مفید در کشاورزی نوین به‌عنوان زیست‌محرک مورد استفاده قرار می‌گیرند. اثربخشی آن‌ها به نوع فرآورده، روش و زمان مصرف و شرایط مزرعه بستگی دارد.
گندم برای رشد، پنجه‌زنی و تشکیل دانه به تغذیه متعادل نیاز دارد: نیتروژن در رشد رویشی و تشکیل پروتئین، فسفر در توسعه ریشه و پتاسیم در تنظیم آب نقش دارد.
در گندم دیم، مصرف بیش‌ازحد نیتروژن می‌تواند رشد برگ و ساقه را بیش‌ازاندازه افزایش دهد. اگر در مراحل پایانی فصل خشکی رخ دهد، این رشد اضافی با کمبود آب در دوره پر شدن دانه همراه می‌شود و به کاهش عملکرد و چروکیدگی دانه می‌انجامد؛ پدیده‌ای که در منابع علمی Haying-off نامیده می‌شود و می‌توان آن را خشک‌شدن زودرس گندم نامید.

زیست‌محرک‌های‌گیاهی در تغذیه گندم

در کنار کودهای اصلی، برخی فرآورده‌های زیستی و زیست‌محرک‌های‌گیاهی نیز برای پشتیبانی از رشد گندم و بهبود پاسخ گیاه به شرایط محیطی مورد استفاده قرار می‌گیرند. این ترکیبات جایگزین کودهای پایه نیستند و اثربخشی آن‌ها به نوع محصول، ترکیبات فعال، زمان مصرف و شرایط مزرعه بستگی دارد.

انواع زیست‌محرک‌های گیاهی مورد استفاده در گندم

•    آمینو اسیدها: برخی فرآورده‌ها ممکن است بر فرایندهای فیزیولوژیک، پاسخ به تنش و کیفیت دانه اثر بگذارند؛ نتیجه به ترکیب و مقدار مصرف وابسته است.
•    عصاره جلبک دریایی: می‌تواند بر رشد و پاسخ گیاه به تنش‌های محیطی اثر بگذارد، اما نتیجه به نوع عصاره و ترکیبات فعال آن وابسته است.
•    مواد هیومیکی و فولویکی: برخی ترکیبات ممکن است بر رشد ریشه، جذب عناصر و ویژگی‌های خاک اثر بگذارند؛ روش مصرف و ویژگی‌های محصول مهم است.
•    میکروارگانیسم‌های مفید: بعضی باکتری‌های محرک رشد و قارچ‌های میکوریزا می‌توانند به توسعه ریشه یا دسترسی گیاه به برخی عناصر کمک کنند؛ نتیجه به سویه و شرایط خاک بستگی دارد.
تعداد ۲۲۲ مقاله از پژوهش‌های مزرعه‌ای گندم طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ شناسایی شد. این بررسی افزایش توجه علمی به زیست‌محرک‌ها را نشان می‌دهد.

عناصر پرمصرف و کم‌مصرف موردنیاز گندم

عناصر موردنیاز گندم به دو گروه پرمصرف و کم‌مصرف تقسیم می‌شوند.

عناصر پرمصرف گندم

•    نیتروژن (N): رشد رویشی، تشکیل پنجه، توسعه سطح برگ و تشکیل پروتئین
•    فسفر (P): توسعه ریشه و استقرار اولیه و حمایت از رشد و پنجه‌زنی
•    پتاسیم (K): تنظیم آب، استحکام و عملکرد طبیعی گیاه
•    گوگرد (S): سنتز پروتئین و استفاده موثر از نیتروژن
•    منیزیم (Mg) و کلسیم (Ca): از عناصر ضروری تغذیه گیاه که در صورت کمبود باید تامین شوند.

عناصر کم‌مصرف گندم

•    روی (Zn): رشد و توسعه طبیعی، به‌ویژه در شرایط کمبود
•    منگنز (Mn): فعالیت‌های آنزیمی و رشد طبیعی
•    آهن (Fe): فرآیندهای متابولیکی و تشکیل کلروفیل
•    مس (Cu): رشد طبیعی و استحکام بافت‌ها
•    بور (B): رشد و تشکیل مناسب اندام‌های زایشی و دانه.
ریزمغذی‌ها به مقدار کم موردنیازند، اما کمبود آن‌ها عملکرد را کاهش می‌دهد و مصرف بیش‌ازنیاز هم توصیه نمی‌شود؛ انتخاب کود ریزمغذی گندم باید بر اساس آزمون خاک انجام شود.

معرفی کودها و محصولات داتیس برای گندم

DATIS WONDER VITAL plus WB برای گندم و جو توصیه شده است.
4nutrient RB (Radika Base) به‌دلیل فولویک اسید، اسید آمینه و عصاره جلبک دریایی برای گسترش سیستم ریشه گیاهان از‌جمله گندم بسیار مفید است.
سایر محصولات قابل بررسی برای تغذیه گندم: Z-EXTRRA ،4nutrient HIGH AZOTE WHEAT، NUTRI LEAF ، SEAFULL Silicat Potassiu، Vital Plus Zn-B ، WHEAT-ALL ، DATIS RICH FERT 0-20-20+20S
کود RICHFERT اوره با پوشش هیومیک داتیس نیز به‌عنوان منبع نیتروژن می‌تواند در برنامه تغذیه غلات استفاده شود. محصولات دیگر سبد کودی داتیس نیز برای کشت گندم قابل استفاده‌اند.

اشتباهات رایج در کوددهی گندم

•    مصرف بیش‌ازحد نیتروژن: باعث رشد رویشی زیاد، افزایش خطر ورس و در برخی شرایط افزایش خطر بیماری می‌شود.
•    مصرف یک‌جای نیتروژن: بخشی از نیتروژن پیش از نیاز گیاه ممکن است تلف شود؛ تقسیط مدیریت آن را دقیق‌تر می‌کند.
•    مصرف فسفر، پتاسیم یا ریزمغذی بدون آزمون: افزودن عنصری که خاک یا گیاه به آن نیاز ندارد، لزوماً عملکرد را افزایش نمی‌دهد.
•    بی‌توجهی به گوگرد: کمبود گوگرد می‌تواند کارایی نیتروژن را کاهش دهد و بر عملکرد و کیفیت اثر بگذارد.

مشکلات رایج تغذیه‌ای گندم و علائم کمبود عناصر

•    زردی برگ‌های پیر و کاهش رشد: نشانه احتمالی کمبود نیتروژن است.
•    زردی برگ‌های جوان همراه با رشد کند: می‌تواند در شرایط کمبود گوگرد دیده شود.
•    پنجه‌زنی ضعیف و رشد محدود: می‌تواند با کمبود نیتروژن یا فسفر مرتبط باشد.
•    زردی بین رگبرگ‌ها و کوتاه ماندن گیاه: در صورت کمبود روی یا منگنز ممکن است مشاهده شود.
تشخیص کمبود فقط با یک علامت قابل اعتماد نیست؛ بیماری، شوری، دمای پایین، آب‌ماندگی و مشکلات ریشه نیز علائم مشابه ایجاد می‌کنند.

تفاوت کوددهی گندم آبی و دیم

اصول تغذیه در گندم آبی و دیم مشابه است، اما مقدار و زمان مصرف کود باید با دسترسی به آب، حاصلخیزی خاک و عملکرد مورد انتظار تنظیم شود. فائو نیز بر تطبیق مصرف نیتروژن با نیاز گیاه و آب خاک، به‌ویژه در دیم، تأکید دارد.

جمع‌بندی

برای انتخاب بهترین کود برای گندم، باید شرایط مزرعه و نیاز واقعی گیاه را در نظر گرفت. مقدار و زمان مصرف در گندم آبی و دیم متفاوت است؛ بنابراین کود مخصوص گندم آبی یا دیم باید متناسب با شرایط کشت انتخاب شود.