کود مخصوص برنج؛ برنامه تغذیه برنج از بذر تا برداشت

برنج در هر مرحله از رشد نیاز غذایی متفاوتی دارد و عناصر مورد نیاز آن باید از طریق کود مخصوص برنج، به‌موقع و متناسب با شرایط مزرعه تامین شود. نیتروژن، فسفر و پتاسیم پایه این برنامه‌اند و ریزمغذی‌ها و زیست‌محرک‌های برنج کنار آن‌ها قرار می‌گیرند.
طبق منابع مؤسسه بین‌المللی تحقیقات برنج (IRRI) و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، برنامه کودی باید با خاک، رقم، اقلیم، روش کشت و وضعیت رشد تنظیم شود؛ پس نسخه ثابتی برای همه شالیزارها مناسب نیست.

بهترین کود برنج چیست؟

«بهترین کود» واحدی برای همه شالیزارها وجود ندارد؛ کود مناسب، کودی است که با مرحله رشد، خاک و رقم هماهنگ باشد:
•    پایه: نیتروژن تقسیط‌شده، فسفر برای ریشه و استقرار نشا و پتاسیم تا ابتدای تشکیل خوشه.
•    مکمل‌ها: روی، سیلیسیم و زیست‌محرک‌ها در کنار کودهای پایه.
•    معیار تصمیم: آزمون خاک، پایش رنگ برگ با LCC و مرحله رشد.

کود مخصوص برنج در مراحل مختلف رشد

نیاز غذایی برنج در طول فصل ثابت نیست و از آماده‌سازی بذر تا پرشدن دانه تغییر می‌کند. انتخاب و زمان مصرف کود مخصوص برنج باید با مرحله رشد گیاه، شرایط مزرعه و برنامه اصلی کوددهی برنج هماهنگ باشد. در ادامه، تغذیه برنج را در هر مرحله به‌صورت جداگانه بررسی می‌کنیم.

جدول راهنمای تغذیه برنج در مراحل مختلف رشد

کود برنج پیش از کاشت و در مرحله آماده‌سازی بذر

بذر سالم و آماده‌سازی مناسب خزانه به استقرار یکنواخت بوته‌ها کمک می‌کند.
در این مرحله، محصول Z-EXTRRA را می‌توان بصورت بذرمال بکار برد.
بذرمال روشی برای رساندن مواد مؤثر یا عناصر غذایی به بذر است و نتیجه آن به ترکیب محصول، مقدار مصرف و شرایط جوانه‌زنی بستگی دارد. موسسه تحقیقات برنج کشور پیش‌تیمار بذر با روی را یکی از روش‌های مدیریت این ریزمغذی می‌داند، نه تایید بذرمال برای هر محصول حاوی روی.

کوددهی برنج پس از نشاکاری و در ابتدای رشد

هدف این مرحله، استقرار سریع نشا و توسعه ریشه است؛ فسفر برای رشد ریشه و نیتروژن برای رشد برگ‌ها اهمیت دارد.
نیاز نیتروژن در روزهای نخست پس از نشاکاری کمتر است؛ طبق راهنمای FAO، در کشت نشایی مقدار آن در ۱۴ روز نخست باید متعادل باشد و بخش مهم‌تر بر اساس نیاز مراحل بعدی تنظیم شود.
در این مرحله می‌توان 4nutrient Rice را طبق دستور مصرف آن در برنامه تغذیه قرار داد و زمان و روش مصرف را با برنامه اصلی کوددهی هماهنگ کرد.

کود مخصوص برنج در مرحله پنجه‌زنی

تعداد و بقای پنجه‌های بارور بر تعداد خوشه در واحد سطح اثر می‌گذارد.نیتروژن در این مرحله باید بر اساس نیاز مزرعه تامین شود؛ کمبود آن پنجه‌زنی را محدود می‌کند و مصرف بیش از نیاز، خطر ورس و کاهش کارایی کود را در پی دارد.
IRRI بر تقسیط نیتروژن و هماهنگی آن با نیاز گیاه تاکید دارد و پایش رنگ برگ با کارت رنگ برگ (LCC) را برای مدیریت آن توصیه می‌کند.
در این مرحله، محصولات VitalPlus Ri و NUTRI LEAF را می‌توان بر اساس کاربرد ثبت‌شده و دستور لیبل ارزیابی کرد؛ این محصولات جایگزین تامین صحیح نیتروژن نیستند.

کارت رنگ برگ (LCC) چیست و چگونه استفاده می‌شود؟

کارت رنگ برگ (LCC) ابزاری ساده و ارزان است که شدت سبزی برگ را با چند پنل از سبز مایل به زرد تا سبز تیره مقایسه می‌کند. چون رنگ برگ به وضعیت نیتروژن آن مرتبط است، زمان و مقدار مصرف نیتروژن را بر اساس نیاز لحظه‌ای گیاه نشان می‌دهد.
•    روش کار: بخش میانی بالاترین برگ کاملاً بازشده را بدون کندن، روی پنل‌ها بگیرید.
•    زمان قرائت: در سایه بدن و ساعت ثابت صبح، از چند نقطه مزرعه؛ نور مستقیم رنگ را تغییر می‌دهد.
•    تفسیر: اگر رنگ برگ از مقدار بحرانی کمتر بود، مقدار توصیه‌شده نیتروژن مصرف می‌شود؛ این مقدار به منطقه، رقم و فصل بستگی دارد. LCC جایگزین آزمون خاک نیست.

کود پتاسیم و سیلیسیم برنج؛ از پنجه‌زنی حداکثری تا آغاز تشکیل خوشه

با نزدیک‌شدن برنج به مرحله زایشی، مدیریت متعادل تغذیه اهمیت بیشتری دارد و وضعیت نیتروژن، پتاسیم و خاک باید بررسی شود.
پتاسیم در انتقال مواد و فعالیت‌های فیزیولوژیک نقش دارد و در صورت کمبود، کود پتاسیم برنج به بهبود رشد و عملکرد کمک می‌کند. طبق دستورالعمل موسسه تحقیقات برنج کشور، بازه حداکثر پنجه‌زنی تا ابتدای تشکیل خوشه دوره مهمی برای مدیریت پتاسیم است و زمان مصرف به شرایط مزرعه وابسته است.
در این مرحله می‌توان از SEAFULL Silicat Potassium استفاده کرد؛ زمان و روش مصرف باید طبق میزان پتاسیم و سیلیسیم قابل‌جذب و دستور لیبل باشد.
سیلیسیم عنصر مفید شناخته‌شده برای برنج است و نقش آن در تحمل تنش، بیماری‌هایی مانند بلاست و استحکام بافت بررسی شده است؛ اما اثر آن به شکل شیمیایی، فرمولاسیون و مقدار مصرف بستگی دارد و نتیجه یکسان قابل تضمین نیست.

کوددهی برنج در مرحله تشکیل خوشه، ظهور خوشه و گل‌دهی

در تشکیل خوشه و گل‌دهی باید از کمبود عناصر ضروری و هم‌زمان از مصرف اضافی نیتروژن پرهیز کرد.
افزایش بی‌رویه نیتروژن همیشه به معنی افزایش عملکرد نیست و می‌تواند خطر ورس را بالا ببرد؛ زمان‌بندی کوددهی باید با مرحله رشد رقم و وضعیت مزرعه هماهنگ باشد.

تغذیه برنج در مرحله پرشدن دانه و نزدیک‌شدن به برداشت

در پرشدن دانه، حفظ سلامت برگ‌های فعال، مدیریت آب و جلوگیری از تنش‌های قابل پیشگیری اهمیت دارد؛ در صورت کمبود، پتاسیم نیز بررسی شود.
مصرف دیرهنگام نیتروژن یا سایر کودها نباید بدون تشخیص نیاز واقعی انجام شود و محصولات مکمل باید طبق مرحله رشد و دستور فنی مصرف شوند. هدف، پشتیبانی از رسیدگی طبیعی و پرشدن دانه است.

اشتباهات و مشکلات رایج در کوددهی برنج

اشتباهات رایج در تغذیه برنج

مصرف یک‌جای نیتروژن زیاد، تکرار کوددهی بدون ارزیابی نیاز، مصرف ریزمغذی‌ها بدون تشخیص کمبود و استفاده از مکمل‌ها به‌جای کودهای پایه، کارایی برنامه تغذیه را کاهش می‌دهد.
خطای دیگر، انتخاب زمان مصرف بدون توجه به مرحله رشد یا مدیریت آب است؛ FAO نیز بر تامین عناصر متناسب با نیاز گیاه در مراحل بحرانی تاکید می‌کند.

مشکلات تغذیه‌ای رایج برنج و راه تشخیص اولیه

•   زردی و کاهش رشد: می‌تواند با کمبود نیتروژن مرتبط باشد، به‌خصوص اگر برگ‌های مسن زرد شوند.
• پنجه‌زنی ضعیف: ممکن است به کمبود نیتروژن یا فسفر، استقرار نامناسب یا محدودیت ریشه مرتبط باشد.
• قهوه‌ای شدن برگ‌های مسن: گاهی با کمبود پتاسیم مرتبط است؛ تشخیص قطعی نیازمند بررسی شرایط مزرعه است.
• رشد غیریکنواخت و لکه‌های قهوه‌ای: می‌تواند با کمبود روی مرتبط باشد و معمولاً در هفته‌های نخست پس از نشاکاری دیده می‌شود.
• تشخیص صحیح مهم است، چون علائم کمبود با بیماری‌ها، تنش‌های محیطی و مشکلات مدیریت آب اشتباه گرفته می‌شود.

روش مصرف و تنظیم برنامه کود‌دهی برنج

انتخاب روش مصرف و تنظیم برنامه کودی برنج به نوع محصول، هدف تغذیه‌ای، وضعیت خاک و شرایط منطقه بستگی دارد. در این بخش، تفاوت مصرف خاکی، کود سرک و محلول‌پاشی برنج را بررسی می‌کنیم و توضیح می‌دهیم آزمون خاک و شرایط هر منطقه چه نقشی در برنامه تغذیه برنج دارند.

مصرف خاکی، کود سرک برنج یا محلول‌پاشی؟

روش مصرف باید با نوع محصول و هدف تغذیه‌ای هماهنگ باشد. عناصر پرمصرف معمولاً به‌صورت خاکی و سرک تامین می‌شوند؛ محلول‌پاشی برای برخی ریزمغذی‌ها نقش مکمل دارد و جایگزین تغذیه ریشه‌ای نیست.
بذرمال فقط برای محصولاتی مناسب است که کاربردشان برای بذر برنج تایید شده باشد. رعایت غلظت، زمان مصرف و سازگاری با سایر نهاده‌ها در همه روش‌ها ضروری است.

جمع‌بندی

کود مخصوص برنج باید متناسب با مرحله رشد، خاک، رقم و شرایط مزرعه انتخاب شود. نیتروژن، فسفر و پتاسیم پایه برنامه‌اند و روی، سیلیسیم و زیست‌محرک‌ها کنار آن‌ها جای می‌گیرند. پایش رنگ برگ با LCC و آزمون خاک مهم است. برای آشنایی با محصولات مرتبط، محصولات سبز محصول داتیس را بررسی کنید.

منابع

• مؤسسه بین‌المللی تحقیقات برنج (IRRI)، بانک دانش برنج: Leaf Color Chart
• مؤسسه بین‌المللی تحقیقات برنج (IRRI)، بانک دانش برنج: Nitrogen split applications
• Farming First: Leaf colour charts help Asian farmers manage nitrogen fertilizers