وقتی برگ‌ها پیچ می‌خورند، شاخه‌های جوان از رشد می‌ایستند و روی گیاه شیره‌ای چسبناک می‌نشیند، احتمالاً با آفات مکنده روبه‌رو هستید. شته، سفیدبالک، تریپس، شپشک و پسیل با مکیدن شیره یا محتوای سلول‌ها گیاه را ضعیف می‌کنند و گاهی ویروس هم منتقل می‌کنند. در این لحظه بیشتر باغدارها دنبال یک سم حشره کش برای آفات مکنده می‌گردند، اما اسم یک ماده مؤثره کافی نیست. گونه آفت، محصول، مرحله رشد و حتی حشرات مفید باغ در نتیجه سمپاشی نقش دارند. در این مقاله ابتدا آفات را می‌شناسیم، بعد سموم ثبت‌شده یا توصیه‌شده در فهرست سازمان حفظ نباتات را مرور می‌کنیم و در پایان به سؤال‌های رایج پاسخ می‌دهیم.

مشاوره رایگان

برای برنامه تغذیه کمک می‌خواهید؟

کارشناسان داتیس برای انتخاب محصول و تنظیم کودآبیاری همراه شما هستند.

برای کنترل آفات مکنده چه سمی مناسب است؟

پاسخ به نوع آفت بستگی دارد و برای هر گروه، سموم مشخصی در فهرست سازمان حفظ نباتات آمده است. جدول زیر ظاهر هر آفت، نشانه آلودگی و سه نمونه ماده مؤثر را کنار هم می‌گذارد. پیش از خرید، گونه دقیق آفت و محصول خود را با فهرست رسمی تطبیق دهید.

آفت

آفت چه شکلی است؟

نشانه‌های آلودگی

نمونه مواد مؤثر

شته

حشره کوچک و نرم‌بدن که پشت برگ، جوانه و شاخه جوان جمع می‌شود

پیچیدگی برگ، توقف رشد شاخه جوان، عسلک و کپک دوده‌ای

پیریمیکارب، فلونیکامید، ایمیداکلوپرید

سفیدبالک

بالغ کوچک و سفیدرنگ که با تکان دادن گیاه می‌پرد؛ پوره‌ها زیر برگ می‌مانند

زردی برگ، ضعف گیاه و عسلک

اسپیرومسیفن، آزادیراختین، تیامتوکسام

تریپس

حشره بسیار ریز و باریک که بافت گیاه را می‌خراشد و محتوای سلول‌ها را می‌مکد

لکه نقره‌ای یا قهوه‌ای روی برگ، بدشکلی گل و جوانه، زخم روی میوه

اسپینوساد، فلوکسامتاماید، اسپیروتترامات

شپشک

حشره‌ای که با پوشش مومی یا سپر محافظ روی ساقه و برگ مستقر می‌شود

زردی و ریزش برگ، عسلک و خشکیدگی شاخه

روغن امولسیون‌شونده، پیری‌پروکسی‌فن، بوپروفزین

پسیل و زنجرک

حشرات مکنده‌ای که برخی گونه‌هایشان ناقل عوامل بیماری‌زای گیاهی‌اند

زردی و ضعف برگ، کاهش رشد و ریزش برگ

فوزالن، استامی‌پرید، تیامتوکسام

آفات مکنده چیست؟و چه خسارتی دارند؟

آفات مکنده حشراتی‌اند که با قطعات دهانی تخصص‌یافته از شیره گیاه یا محتوای سلول‌ها تغذیه می‌کنند. نتیجه‌اش ضعف رشد، زردی و پیچیدگی برگ، کاهش گلدهی، اختلال در تشکیل میوه و افت عملکرد است. بعضی گونه‌ها با ترشح عسلک زمینه رشد کپک دوده‌ای را فراهم می‌کنند و بعضی دیگر ناقل بیماری‌های گیاهی‌اند.

مهم‌ترین آفات مکنده

پنج گروه زیر بیشتر از بقیه در باغ، گلخانه و مزرعه دیده می‌شوند. شناخت ظاهر و نشانه‌های هر گروه، اولین قدم برای انتخاب درست سم است.

شته‌ها

بیشتر در سبزی، جالیز، مرکبات، گلخانه، درختان میوه و گیاهان زینتی دیده می‌شوند.

شته و سفیدبالک زیر برگ گیاه، نمونه آفات مکنده که با ذره‌بین دیده می‌شوند

سفیدبالک‌ها

از آفات مهم محصولات گلخانه‌ای، سبزی، جالیز، پنبه و مرکبات‌اند.

تریپس‌ها

خسارتشان روی گل، جوانه، میوه و گل‌های شاخه‌بریده بیشتر دیده می‌شود. چون در گل و جوانه پنهان می‌شوند، کنترلشان سخت است.

شپشک‌ها و شپشک‌های آردآلود

از آفات مهم درختان میوه، مرکبات، گیاهان زینتی و محصولات گلخانه‌ای‌اند.

پسیل‌ها و زنجرک‌ها

پسیل پسته و پسیل آسیایی مرکبات از مهم‌ترین آفات این گروه در ایران‌اند.

پیش از سمپاشی چه باید کرد؟

در مدیریت تلفیقی آفات (IPM) سم فقط یکی از ابزارهاست:

1.    گونه آفت، مرحله رشد و شدت آلودگی را مشخص کنید.
2.    زیر برگ‌ها و جوانه‌ها را مرتب بررسی کنید و از تله‌های رنگی استفاده کنید.
3.    علف‌های هرز میزبان را کنترل کنید و نیتروژن را زیاد مصرف نکنید.
4.    از کفشدوزک، بالتوری و زنبور پارازیتوئید کمک بگیرید.
5.    فقط وقتی جمعیت از آستانه اقتصادی گذشت، سراغ سم ثبت‌شده بروید.
 

کفشدوزک شکارگر در حال خوردن شته، یکی از دشمنان طبیعی آفات مکنده

بهترین سم حشره کش باغی کدام است؟

سم مناسب باغ، سمی است که برای همان آفت و همان محصول ثبت شده باشد. دلیلش و محدودیت‌های مصرف را در دو بخش زیر می‌بینید.

چرا یک سم برای همه آفات جواب نمی‌دهد؟

سمی که برای یک گونه شپشک ثبت شده، ممکن است برای گونه یا محصول دیگر مجاز نباشد. پوره‌های جوان شپشک آردآلود به‌خاطر پوشش مومی کمتر حساس‌ترند و زمان سمپاشی باید با ظهور آن‌ها هماهنگ شود.
اثر بر حشرات مفید هم مهم است. در پژوهشی ایرانی، آزادیراختین، اسپیرومسیفن و تیامتوکسام روی سفیدبالک گلخانه و زنبور پارازیتوئید آن بررسی شد و آزادیراختین کمترین آسیب را به زنبور زد. درباره تریپس هم اسپینوساد و آبامکتین می‌توانند برای برخی کنه‌های شکارگر اثر نامطلوب داشته باشند. پس بهترین آفت‌کش، قوی‌ترین نیست؛ آفت را کنترل می‌کند و کمترین زیان را به دشمنان طبیعی می‌زند.

سوال فنی دارید؟

با واحد پشتیبانی داتیس در تماس باشید.

محدودیت‌های مهم در مصرف سموم

آفت‌کش ستاره‌دار برای آفت مورد نظر مراحل ثبت را طی نکرده و فقط با نظر کارشناس منطقه قابل توصیه است. برای پسیل مرکبات، ایمیداکلوپرید، پیری‌پروکسی‌فن، روغن امولسیون‌شونده و کلرفلوآزورون ستاره‌دار آمده‌اند، پس نباید آن‌ها را سم ثبت‌شده معرفی کرد. سازمان تأکید دارد ایمیداکلوپرید در زمان گلدهی استفاده نشود و نئونیکوتینوئیدها به یک نوبت در سال محدود بمانند. نتیجه یک پژوهش آزمایشی هم، مثل کارایی کلوتیانیدین روی پوره شپشک آردآلود پنبه، به معنای ثبت آن برای همه محصولات نیست. 

کارت زرد چسبنده در گلخانه برای پایش جمعیت آفات مکنده

کنترل آفات مکنده گیاهان آپارتمانی

برای گلدان، گیاهان زینتی و باغچه کوچک، منابع این مقاله سمی را با عنوان «خانگی» معرفی نکرده‌اند. اما چند روش در مقیاس کوچک عملی است:
برای گیاهان آپارتمانی اول سراغ روش‌های غیرشیمیایی بروید:
•    بررسی منظم زیر برگ و جوانه‌ها تا آلودگی را در همان ابتدا ببینید
•    حذف شاخه‌ها و برگ‌های شدیداً آلوده
•    کارت زرد یا آبی چسبنده برای پایش و کاهش جمعیت حشرات بالغ
•    صابون حشره‌کش و روغن‌های مجاز؛ برای جمعیت کوچک شپشک آردآلود معمولاً همین‌ها کافی‌اند
•    روغن باغبانی مجاز برای شپشک، در زمان ظهور پوره‌های جوان
اگر آلودگی شدید شد، فقط سم ثبت‌شده متناسب با گیاه را انتخاب کنید و دوز و روش مصرف را از روی لیبل بخوانید.

مدیریت مقاومت و نکات ایمنی

مصرف پشت‌سرهم حشره‌کش‌هایی با مکانیسم اثر یکسان مقاومت آفت را بالا می‌برد. تناوب باید بر اساس گروه‌های مکانیسم اثر IRAC باشد، نه فقط تغییر نام تجاری. روی لیبل این‌ها را بررسی کنید: دوره کارنس، دوز، روش مصرف، تجهیزات حفاظت فردی، خطر برای زنبور عسل و حشرات مفید و محدودیت‌های اختلاط.

جمع‌بندی

انتخاب سم حشره کش برای آفات مکنده از شناسایی دقیق آفت شروع می‌شود. بهترین سم حشره کش باغی، ماده‌ای ثبت‌شده است که با گونه، محصول و مرحله رشد بخواند و به حشرات مفید کمترین آسیب را بزند. اگر دنبال بهترین سم حشره کش خانگی هستید، برای گلدان و باغچه کوچک اول سراغ صابون حشره‌کش، روغن مجاز و کارت چسبنده بروید و مراقب کفشدوزک‌ها و بالتوری‌ها باشید، چون این حشرات مفید خودشان آفت را شکار می‌کنند.

منابع

•    سازمان حفظ نباتات کشور. فهرست آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز مهم محصولات عمده کشاورزی؛ آفت‌کش‌ها و روش‌های توصیه‌شده
•    فروزان و نوری. اثرات کشندگی حشره‌کش‌های آزادیراختین، اسپیرومسیفن و تیامتوکسام روی سفیدبالک گلخانه و زنبور پارازیتوئید آن
•    IRAC Sucking Pest Working Group. Insecticide Resistance Management Guidelines for Sucking Pests
•    UC Statewide IPM Program. Pest Notes: Aphids, Whiteflies, Thrips, Scales, Mealybugs